De maffiafilm als vorstenspiegel

De bus naar Scampia doet er een uur over. Ik reis van Stazione Centrale door heel Napels naar de plek waar de maffiafilm Gomorra zich afspeelt. Heel langzaam verschiet de stad van kleur: de straten worden breder, de huizenblokken wijken, een snelweg plet treurige huizen die eronder staan. De bus is overvol met ouderen en is lawaaierig. Mijn leeftijdsgenoten kwebbelen dat het een lieve lust is. Ze zijn dik, te dik, en armoedig gekleed.

Uiteindelijk wordt de stad een wijk zoals de Bijlmer was maar dan nog erger, ook gebouwd met letterlijk in beton gegoten progressieve idealen: alles om de massamens maar te verheffen. Het werd een wijk die al snel in het tegendeel verkeerde vanwege de uitgehongerde anonieme flats, die uitstekend functioneerden als toevluchtsoord voor Gomorra-gebroed.

Maffiafilms zijn naast misdaadverhalen en familiegeschiedenissen ook lesboeken over leiderschap. Zij leren de kijker er van alles over. De methoden zullen niet iedereen aanspreken, maar heel ver staan die ook weer niet af van wat Machiavelli ooit voorschreef in zijn bekende vorstenspiegel De Heerser, die nu tot de Westerse canon behoort van leiderschapsdenken. Het grote voordeel van maffiafilms, en ook van Machiavelli’s werk, is dat ze een ongezouten beeld geven van leiderschap zonder zoete opsmuk en tuttige tierelantijnen.

De sluiers van braafheid, die zoveel lesboeken voor leiders kenmerken, hebben zij weggetrokken. Ethiek en redelijkheid ontnemen ons maar het zicht op de harde werkelijkheid. Het is of ik Schopenhauer hoor praten. Niet Harvard of De Baak tonen ons leiderschap maar Miami, Scampia en New York, drie plaatsen waar drie maffiafilms zich afspelen, die naast een sterk verhaal óók lesboeken voor leiders zijn: Scarface, Gomorra en The Godfather.

De film Scarface speelt zich af in Miami en volgt de opkomst en ondergang van de Cubaanse vluchteling Tony Montana¹. Hij komt berooid in de Verenigde Staten aan en maakt al snel carrière binnen de maffia. Hij is doelgericht en meedogenloos: Groot geweld schuwt hij niet.

Wat hem drijft krijgt de kijker te zien wanneer deze met hem meekijkt naar een reclameslogan van de vliegmaatschappij PanAm die een paar keer in de film voorkomt: The world is yours. Het wordt zijn levensmotto: je kan alles bereiken, als je maar wilt, als je maar durft. Hij laat deze leus uiteindelijk ook op zijn grote villa aanbrengen.

En Tony krijgt het allemaal: macht, geld, aanzien, de vrouw van zijn vermoorde baas… tot halverwege de film. Dan maakt het verhaal een U-bocht en gaat de rest over zijn aftakeling. Hebzucht en het overmatig snuiven van coke worden zijn ondergang. Uiteindelijk wordt hij in zijn eigen huis doorzeefd met kogels en valt hij vanaf het bordes in de inpandige vijver: dood. De camera laat voor het laatst de slagzin van zijn leven zien: The World is Yours. Het slot is de finale van een 19e-eeuws opera.

Net voor Tonio opstandig en boos de ruimte verlaat zegt Lopez het nog één keer: ‘Ik heb het je toch in het begin gezegd: de kerels die het in deze business volhouden zijn de kerels die eerlijk zijn, onopvallend, rustig. En de kerels die alles willen, chicas, champagne, dure spullen, die gaan eraan’. Tonio is een seconde stil en antwoordt overtuigd van zichzelf: ‘Ben je klaar? Kan ik gaan?’ De zedepreek was aan hem niet besteed.

En de kerels die alles willen, chicas, champagne, dure spullen, die gaan eraan.

De lessen in matiging die Tonio kreeg verklaren vast niet het succes van deze film onder jonge criminelen. Scarface was onder hen heel populair, ook bij de Nederlandse ‘Mocromaffia’. Bij invallen werd de DVD opvallend vaak aangetroffen. Heel verwonderlijk is dat niet want de film bevat deep down een hele andere leiderschapsles: je kunt van alles op eigen kracht bereiken. Tony Montana was hun rolmodel. Ook hij was een outcast opgegroeid in armoede en verlangde naar de wereld van glamour en mooie vrouwen. Hij was de man die leiderschap toonde over zichzelf en over anderen: vol strijdlust, ondernemerschap en bereid risico’s te nemen. Hij was de selfmade man in zijn opwaartse, criminele mobiliteit. Doelgericht zijn en onverschrokken, dat zijn de twee eigenschappen die de ware leider kenmerken en die hij moet koesteren en ontwikkelen. En dat andere: de mateloosheid? Ach, daar hebben alleen slechte leiders last van, zij niet…

De pathetiek van de held, een euvel waar veel maffiafilms onderhevig aan zijn, is volledig afwezig. Het gaat hier om de alledaagsheid van het bestaan: the flow of life².  Er is geen filmcomponist aan te pas gekomen die met meeslepende muziek de toon moet zetten. De omgevingsgeluiden zijn dominant en worden afgewisseld met zoetsappige Napolitaanse popmuziek. Het decor is Scampia, de Bijlmer van Napels met zijn verloedering, en de meeste acteurs, die amateurs zijn, komen er ook vandaan. Ze kennen het metier van binnenuit.

Elk verhaal bevat een niet versluierde les uit de praktijk over leiderschap.

Wie nieuw personeel aanneemt wil weten of deze uit het goede hout is gesneden. Bij de maffia is dat niet anders. De kandidaat moet aantonen dat hij loyaal is, luistert en doelgericht is. Hoe dat werkt laat het eerste verhaal zien van de 13-jarige jongen Totó. Hij vindt wapens en drugs en brengt die terug naar de bende van wie de spullen zijn. Hij hoopt hiermee onderdeel van hen worden, maar zo werkt dat niet. Hij krijgt een assessment in twee fasen. Het eerste is een initiatieritueel en het tweede een proeve van bekwaamheid. Met andere kandidaten wordt hij meegenomen naar een afgelegen plaats en ieder moet om de beurt een kogelvrij vest aantrekken waarna vervolgens een oudere maffioso op ze schiet. Sommige lopen weg maar Totót niet. Die blijft staan en toont daarmee zijn onverschrokkenheid aan in een situatie die stressvol is: geslaagd.

Vervolgens moet hij bewijzen dat hij loyaal is aan de macht en zonder scrupules doet wat hij krijgt opgedragen. Hij moet zijn buurvrouw, Maria, die hij graag mag, naar buiten lokken. Wanneer zij op straat is zal zij door een ander bendelid worden vermoord. De reden is dat zij niets van bendes wil hebben en de bende wilde een voorbeeld stellen dat wie niet loyaal is de kogel krijgt. Zij wordt vermoord en  Totò is geslaagd voor zijn tweede assessment. Een goede leider neemt nooit iemand zomaar aan.

De tweede leiderschapsles gaat over twee jonge jongens Marci en Ciro, die vol bravour rondrijden op hun scooter. In een verlaten villa verbeelden zij zich Tonio te zijn in de film Scarface. ‘The World is Yours‘ roepen ze uit. Hun klassiekers kennen ze in ieder geval. Van een bende stelen ze wapens, schieten erop los en overvallen een groep dealers. Dat duldt de clan niet waartoe die ‘handelaren’ behoren. Ze waarschuwen de pubers, stop hiermee, maar ze luisteren niet. Uiteindelijk grijpt de baas in. Ze worden in de val gelokt en vermoord. Met een shovel worden ze afgevoerd op een onmetelijke zandvlakte. Troostelozer en onverschilliger kan haast niet.

Voor aankomende leiders mag de les helder zijn: een organisatie, zelfs de criminele, duldt geen ongeleide projectielen die hinderlijk zijn in hun omgeving. Jonge honden als een Marci en een Ciro leiden met hun niet-planmatige onbesuisdheid alleen maar tot ellende en schade en moeten onschadelijk gemaakt worden als zij niet tot orde te roepen zijn. De goede leider zorgt dat wat stoort uit de weggeruimd wordt.

In Napels is een grote handel in het dumpen van chemisch afval. Het derde verhaal volgt Roberto, een jonge wetenschapper, die door een slimme zakenman betrokken wordt bij de illegale dumpingen. Van hem leert hij de finesses van de illegale stort.

Toch is niet elke medewerker een blijvertje, hoe goed ook opgeleid en hoe goed bedeeld met emolumenten. Soms valt het muntje gewoonweg niet. En dat was bij Roberto het geval. Deze kreeg last van gewetenswroeging en zag in dat hij zijn chef niet op andere gedachten kon brengen. Zulke mensen vertrekken en zul je moeten laten gaan als je inschat dat ze je verder geen schade berokkenen. Er zijn altijd anderen die de draad kunnen oppakken.

Dit gebeurt. Op een gegeven moment in het buitengebied vraagt Roberto de zakenman de auto te stoppen. Hij stapt uit en gaat zijnsweegs.

Voor een organisatie is trouw van medewerkers een conditio sine qua non, een noodzakelijke voorwaarde. Er zijn niet voor niets concurrentievoorwaarden met boetebepalingen. Die komen ook bij de maffia voor al zijn de sancties bij overtreding van een andere snit dan in het gewone leven. Daar gaat het vierde verhaal over dat de oudere kleermaker Pasquale volgt, die haute couture namaakt. Het is hard werken voor hem en hij verdient relatief weinig. Het grote geld gaat naar de maffia. Op een gegeven moment besluit hij voor de Chinezen te werken die inmiddels ook een fabriek in Napels hebben. Om begrijpelijke redenen tolereert zijn baas dat niet en hij roept de hulp in van de maffia die al snel ingrijpt. Deze bereidt een aanslag voor op de auto waarin de Chinese eigenaren rijden. Pasquale zit ook in de wagen maar dan in de achterbak, omdat zijn ontrouw niet gezien mag worden. Daardoor ontspringt hij de dans. De Chinezen worden uitgemoord. Het laatste shot van hem is als… vrachtwagenchauffeur. Hij is in een bar van chauffeurs en kijkt naar een modeshow op de tv. De moraal van het verhaal is helder. Leiders moeten ontrouw afstraffen en de aanstichters ervan al helemaal.

Leiderschap is een voortdurende inschatting van de instrumentele waarde van anderen, van volgers of medewerkers. Je dient jezelf steeds af te vragen wat je aan ze hebt. Zijn ze tot lust of zijn ze tot last? Het vijfde verhaal stelt dit aan de orde. Dit gaat over een onopvallende, grijze boekhouder, Don Ciro, die geld rondbrengt naar familieleden van maffiosi die in de lik zitten. Hij probeert onopvallend zijn werk te doen zodat de aandacht van zijn bazen zich niet op hem richten.

De spanningen in de wijk Scampia lopen op, hij ziet de moord op Maria uit het eerste verhaal over Totó en hij wordt zelf ook met de dood bedreigd. Don Ciro zoekt dan contact met een andere bende bij wie hij hoopt zich veiliger te voelen door zich bij hen aan te sluiten. De baas van de nieuwe bende maakt direct de rekensom hoe hij de boekhouder het best nuttig kan maken. Dat is met verraad. Ook hij moet zijn oude bazen verlinken zodat ze kunnen worden omgelegd. Dit gebeurt dan ook tot grote schrik van Don Ciro, die al strompelend de wijk uitvlucht beseffend dat hij gebruikt is. Een goede leider weet alles en iedereen voor zich te laten werken.

De kijker volgt de lotgevallen van drie generaties maffiabazen Corleone. De oervader Vito Corleone start in New York zijn maffiabende nadat hij als kind weg moest van Sicilië, omdat hij daar vermoord kon worden door de maffia. Hij komt op voor de uitgebuite immigranten, lost problemen voor ze op en begint illegaal geld te verdienen. In deel II staat zijn zoon centraal, Michael, die het imperium uitbouwt en conflicten met rivaliserende families uitvecht. In het laatste deel, deel III, blikt deze terug op zijn leven en probeert aan de ‘goede’ kant te komen staan, wat hem uiteindelijk niet lukt. Hij draagt de macht over aan zijn neef. De slotscène is een eenzame, oude Corleone.

Zij kunnen gezien worden als de Hollywood voorbeelden bij de lessen die Machiavelli vijf eeuwen eerder op schrift stelde. Neem bijvoorbeeld wat deze Florentijn leert in zijn hoofdstuk XVIII van de heerser. Onomwonden heet het daar dat wie de macht wil moet leren strijden met zowel list en bedrog als met wapens. Natuurlijk kan de mens ook juridische gevechten aangaan, maar omdat dit dit vaak niet tot de beste oplossing leidt, zal hij moeten overgaan tot geweld, aldus Machiavelli. Hij zal strijden zoals de dieren dat doen⁴.

Voor die ‘dierlijke’ machtsstrijd gebruikt Machiavelli twee dieren als voorbeeld: de vos met zijn streken en de leeuw met zijn botte, gewelddadige kracht.

Welnu, men dient te weten dat men op twee manieren strijden kan: ten eerste, met wetten; ten tweede met geweld. De eerste manier is eigen aan de mens, de tweede aan het dier. Maar omdat de eerste manier vaak niet toereikend is, dient men zijn toevlucht te nemen tot de tweede⁴.

De heerser, dus ook de maffiabaas, zal deze ‘kwalijke’ eigenschappen hard nodig hebben. Verraad vanuit de clan, obstructie van niet-gehoorzame onderdanen liggen altijd op de loer net als machinaties van rivaliserende bendes. Of zoals Machiavelli het zegt: ‘… en vorst moet voor twee dingen beducht zijn: voor dreiging van binnenuit door zijn onderdanen, en voor dreiging van buitenaf door andere machthebbers⁵‘. Als je toeslaat, doe het dan ook hard: vermorzel je interne en externe vijanden zodat je niks meer van hen te duchten hebt. ‘Of je streelt ze of je keelt ze⁶.’

Het geweld in de Godfather is de permanente toepassing van Machiavelli’s lessen over geweld. Toch verschillen de motieven: soms gaat het om een afstraffing, dan om intimidatie, dan weer om wraak of een greep naar de macht. Geweld is om het modern te zeggen multi-inzetbaar.

Op het moment dat de priester hem vraagt of hij in Satan gelooft en hij ‘nee’ zegt beginnen de moorden op zijn rivalen. De doop en de dood, de vroomheid en de wreedheid gaan hand in hand samen. Als geweld gebruikt doe het dan goed en vermorzel je vijanden en rivalen tot op het bot. Dat was wat Machiavelli leerde.

De Don Corleones zouden instemmend de adviezen van de Stoïcijn Seneca over de woede hebben beaamd. Wie in drift handelt doet en zegt dingen, waar die later spijt van krijgt. Niets is zo de vijand van de eigen belangen dan de opwellingen van het gemoed die Seneca als aanvallen op het verstand beschouwt. Tot hier volgen de maffiabazen doorgaans deze filosoof in praktische zin, maar ze weigeren mee te gaan in diens laatste stap: álle hartstochten afwijzen, waardoor het milde verstand totaal regeert en dit tot een volstrekte geweldloosheid leidt. Dit gaat hun toch ietwat te ver.

Zij wenden zich dan tot Machiavelli en laven zich aan diens lessen over nut en noodzaak van geweld. Wat dit politiek dier zo eloquent kon opschrijven stamelen zij uit ondervinding. ‘Onderschat nooit de hebzucht van de ander’ onderricht Solona de jonge aankomende maffioso Tony in Scarface. Mensen zijn niet alleen redelijk, maar ook passioneel, begerig en vol drift, wil hij zeggen. Tegen de hebzucht zijn geen woorden opgewassen. Kijk uit. Mensen zijn onbetrouwbaar en lopen met de voeten van de macht, álles loopt met de voeten van de macht, zoals een 19e-eeuwse filoloog het op de spits zou drijven. En vooral de begeerte, voeg ik er bescheiden aan toe. Tegen die drift helpen woorden niet maar alleen een drift die sterker is en tegengesteld… Geweld is zo’n drift en, zo vermeldt de bijsluiter, als je die gebruikt, gebruik hem dan ook goed.

De maffiafilm staat met de ene voet in die ene traditie, die van Seneca, die van beheers je, en met de andere voet in die andere, die van Machiavelli, die het er met harde slagen inbeukt: doe het rot als het mot. De grootste les die maffiafilms aankomende leiders te bieden heeft, is dat om geweld optimaal te laten renderen de impulsen optimaal onder controle gebracht dienen te worden en dat de daad minutieus volgens plan moet worden uitgevoerd, dus dat er gewoon gemanaged moet worden. Dat, en alleen dat zou de belangrijkste les in het curriculum van de Don Corleone Academie zijn geweest en die had ongetwijfeld een dependance gehad in het Napolitaanse Scampia. Want daar viel nog wel wat bij te leren door deze en gene…

1. Scarface (1983) – IMDb ↩︎
2. Gomorra (2008) – IMDb ↩︎
3. The Godfather (1972) – IMDb ↩︎
4. Machiavelli, Niccolò. Il Principe en andere politieke geschriften. Vertaald door Paul van Heck. Amsterdam: Ambo, 2006. p.177
   ↩︎