Hoe win je verkiezingen?

‘Doe liever vage beloftes in je campagne dan geen’ schreef Quintus Cicero (104-43 v. Chr) zijn grote broer Marcus toen die op campagne ging om een gooi te doen naar het hoogste ambt, dat van consul, in de Romeinse republiek. Jôh, als je eenmaal gekozen bent, breek je die weer, voegde hij eraan toe. Je verbergt je gewoon achter het ‘feit’ dat de omstandigheden anders zijn geworden.

Het is het jaar 64 voor Christus en Marcus Cicero, over hem hebben we het, de beroemde staatsman, redenaar én schrijver, voert campagne om consul te worden. Als relatieve buitenstaander en dus nieuwkomer was dat best lastig. Meestal werden mannen uit de traditionele, Romeinse adel verkozen en daar behoorde hij niet toe.

Er moest dus een flinke verkiezingsstrijd gevoerd worden en zijn jongere broer Quintus weet raad. Die schrijft hem een lange brief, die later bekend zou komen te staan als Commentariolum petitionis, leidraad voor een verkiezingscampagne¹.

Quintus’ adviezen komen opvallend herkenbaar over alsof er niets gebeurd is in de afgelopen millennia. Campagne voer je niet met argumenten maar met slimme tactieken. Het werkje -omvangrijk is het niet – is relatief recent zowel in het Engels als in het Nederlands vertaald en dat met veel smaak².

Toch is het goed om in het achterhoofd te houden dat verkiezingen toen anders gingen dan nu in Westerse democratieën³. De verkiezingen gingen om het hoogste ambt vervuld door twee consuls. Alleen mannelijke Romeinse burgers hadden stemrecht en het stemmen was niet naar evenredigheid maar naar bezit⁴.

De burgers waren opgedeeld in vijf vermogensklassen. Deze klassen bestonden weer uit groepen (centurions) die per groep één stem konden uitbrengen. Er was geen one man, one vote. De rijkste klasse had zeventig stemmen, de bezitloze maar vijf.

Men stemde niet op een partij maar op een persoon. De relatie tussen kandidaat en de kiezers krijgt daardoor ook iets persoonlijks zoals in een netwerk. Dat zie je terug in de handleiding van Quintus. Hij geeft allerlei adviezen die goed toepasbaar zijn in netwerken: mensen aan je verplichten, vleien, beloftes doen, spektakels opbouwen.

Maar hoe anders ook dan nu: er waren meerdere kandidaten, er viel iets te kiezen en de uitkomst lag niet bij voorbaat voor de 99,9 procent vast zoals in huidige, autocratische ‘democratieën’. Het woord verkiezingen is zo slecht nog niet.

Wat voor adviezen gaf hij dan? Ter zake!

Het is belangrijk, zo begint Quintus, om je familie en vrienden niet te vergeten. Ze zijn belangrijk voor morele steun. Maar dat niet alleen, de bron van veel ellende ligt vaak in die kring van intimi en getrouwen. Want bijna alle dodelijke roddels die hun weg naar het brede publiek vinden ontstaan daar.

Tweede-Kamerleden die hun reputatie verwoest zagen door roddels en zwartmakerij van minnaressen kunnen erover meepraten.

Bijna elke roddel die in de media terechtkomt heeft haar oorsprong in de kring van familie en intimi⁵.

Kiezers zullen je beoordelen op de menigte die je om je heen verzamelt in kwaliteit en in aantallen. Dat is wat hen beweegt en niet de wijze woorden van de kandidaat. Kiezen is geen rationeel proces, suggereert Quintus keer op keer. Daarom moest Marcus zich steeds omringen met toegewijde aanhangers, waarheen hij ook ging.

Vooral jongeren zijn erg nuttig om het gezag te vergroten. Ze zien er goed uit, zijn slim en enthousiast. Die vitaliteit straalt als vanzelf af op de kandidaat en verhoogt diens prestige.

Wanneer een politicus de massa toespreekt, moet hij niet vergeten te schimpen op zijn tegenstanders en ze voor van alles en nog wat uitmaken. Gebruik elke gelegenheid om ze hun misdaden en corruptie in te peperen. Vooral seksschandalen doen het erg goed.

Als Quintus in onze tijd had geleefd zou hij ongetwijfeld trollen omarmd hebben en zijn broer geadviseerd hebben de sociale media niet te versmaden als zijnde een geweldig instrument om de duvel en zijn ouwe moer te bashen.

Vleierij is een buitengewoon belangrijke kunst. Ook al is die in het overige leven verkeerd en schandelijk, in de verkiezingen is die toch broodnodig⁶.

Marcus is wellevend in de omgang, schrijft Quintus, maar ook een beetje een stijve hark. Hij zou zijn vaardigheden om te vleien echt moeten verbeteren. Elke kandidaat die op verkiezingscampagne gaat moet de kunst van het slijmen tot in de puntjes beheersen. In het normale leven zou dat schandelijk zijn maar op tournee is het essentieel. Praat vooral iedereen flink naar de mond.

Wie denkt dat drama en theater kenmerkend zijn voor verkiezingen in onze verdorven tijd, kan zich troosten met de gedachte dat dit niet zo is. Quintus benadrukt in zijn lesbrief aan zijn oudere broer dat campagne voeren vooral het neerzetten van een mooie show is.

Zorg ervoor dat je hele campagne vol show en glitter zit, fonkelend is en in de smaak valt, dat die spectaculair en indrukwekkend is⁷.

Het allerbelangrijkste advies dat Quintus zijn broer kan geven was: Geef hoop. Niet concreet maar vaag. Wanneer mensen en groepen het gevoel hebben dat de kandidaat aan hun kant staat, dat het met hem aan het roer met hen goed gaat, dan zullen ze hun stem op hem uitbrengen. De lokkende roep van de hoop is niet te weerstaan.

Terzijde: het is opvallend dat de angst als wervende kracht bij Quintus afwezig is. In onze tijd zijn noodtoestanden en ondergangsbeelden ook courant. De boodschap is natuurlijk steeds dat met de juiste lijststrekker in het ’torentje’ de rampspoed is af te wenden.

Quintus heeft geen hoge pet op van de eeuwige stad. Kijk uit, waarschuwt hij zijn broer. ‘Rome, de stad die uit een samenraapsel van volken bestaat, is vol list en bedrog. Vele misstappen in alle soorten en maten worden er beraamd. Je zult de arrogantie van velen, de koppigheid van velen, de kwaadaardigheid van velen, de hoogmoed van velen, de haat en ergernis  van velen moeten dulden.⁸‘

1. Letterlijk: kleine schets van de kandidaatsstelling. De focus ligt op het doen en laten van de kandidaat en minder op het proces van verkiezingen. Toch, vermoedelijk om in onze tijd bij een breed publiek aansluiting te vinden is het verleidelijk om in vertalingen termen als verkiezingen winnen te gebruiken. Zo lang men in het achterhoofd houdt dat verkiezingen toen anders waren lijkt me dat geen probleem (zie ook voetnoot 3). Bovendien, er viel ook echt wat te kiezen. ↩︎
2. Cicero, Quintus Tullius. How to Win an Election: An Ancient Guide for Modern Politicians. Vertaald door Philip Freeman. Princeton: Princeton University Press, 2012. Bevat Latijnse tekst;
   Cicero, Q. Tullius. Hoe je verkiezingen wint. Vertaald door Rogier van der Wal. 1e druk. Leusden: ISVW Uitgevers, 2017. Bevat Latijnse tekst. ↩︎
3. Dank aan historicus Pierre Pieterse die me de suggestie gaf in deze blog iets meer te vertellen over het systeem van verkiezingen in de Romeinse republiek. ↩︎
4. Ik maak hier dankbaar gebruik van Cicero, Q Tullius, 2017 p.15 ↩︎
5. Cicero, Quintus Tullius. Vers 17, eigen vertaling, ‘forum’ is beter dan ‘media’. Ik kon het niet laten er een eigentijdse draai aan te geven.. ↩︎
6. Cicero, Quintus Tullius. Vers 42, eigen vertaling. ↩︎
7. Cicero, Q. Tullius vers 52. eigen vertaling. ↩︎
8. Cicero, Quintus Tullius. Vers 54, eigen vertaling. ↩︎